Κείμενο: Μιχάλης Αγραφιώτης
Φωτογραφίες: Δημήτρης Καμπάς

 

«Θα γυρίσουμε με ρούχα παλιά στα νεόκτιστα»
Νίκος-Αλέξης Ασλάνογλου, Ωδές στον Πρίγκηπα.

Στην Αρετσού της Καλαμαριάς, ανάμεσα στις πολυκατοικίες και τα «νεόκτιστα», επιβιώνει ένα κομμάτι του κοσμοπολιτισμού του Μεσοπολέμου.
Μεταξύ της οδού Α. Κοραή και της παραλιακής λεωφόρου Ν. Πλαστήρα, κοντά στο πρώην νοσοκομείο Παναγία, υπήρξε η πάλαι ποτέ περιοχή των Επαύλεων του «Ρυσίου των Αλιέων» η οποία αποτελείτο από 30 εξοχικές κατοικίες επιφανών θεσσαλονικέων. Σήμερα σώζονται μόλις 6.
Οι βίλλες αυτές χτίστηκαν από τα τέλη της δεκαετίας του ’20 μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του ’30 και η αρχιτεκτονική τους απηχούσε τις ευρωπαϊκές τάσεις της εποχής, με αναφορές στο στυλ art-deco, το νέο-ελβετικό και το νέο-βυζαντινό. Αποτελούσαν, κατά κάποιο τρόπο, τη συνέχεια των νέο-κλασικών οικημάτων της Λεωφόρου των Εξοχών στα ανατολικά της Θεσσαλονίκης τα οποία χτίστηκαν στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα. Οι αρχιτέκτονες των Επαύλεων αντέγραφαν τα σχέδια από λευκώματα που κυκλοφορούσαν στην Ελλάδα ή από ταξίδια τους στη Δυτική Ευρώπη.

 

Όπως επισημαίνουν οι Ανδρεάδου Τατιάνα και Νομικός Μιχάλης, υπεύθυνοι για τη μοναδική έρευνα του ΑΠΘ (Τμήμα Αρχιτεκτόνων) για τις Επαύλεις της Αρετσούς η οποία είχε χρηματοδοτηθεί από το Δήμο Καλαμαριάς και κυκλοφόρησε σε λεύκωμα το 1994 (από αυτή την έκδοση έχουν αντληθεί οι περισσότερες πληροφορίες του άρθρου),
«Το περίεργο με αυτά τα σπίτια ήταν ότι βρίσκονταν στην Καλαμαριά, ανάμεσα σε συνοικισμούς των προσφύγων, όπου παρά την ομορφιά του φυσικού περιβάλλοντος δε θα επέλεγε μάλλον να ζήσει η αστική τάξη της εποχής» (σελ.11).
Η Αρετσού της Καλαμαριάς κατοικήθηκε από πρόσφυγες από το Ρύσιο της Μικράς Ασίας, οι οποίοι εκδιώχθηκαν το Σεπτέμβρη του 1922. Συγκεκριμένα, 340 οικογένειες έφτασαν στη Θεσσαλονίκη και εγκαταστάθηκαν στο «Ρύσιο των Αλιέων», σημερινή Αρετσού και στο «Αγροτικό Ρύσιο», δηλαδή το σημερινό Νέο Ρύσιο. Άλλες 250 οικογένειες εγκαταστάθηκαν στον Πειραιά και το Αύριο και άλλες 270 αναχώρησαν για τη Γαλλία και την Αμερική (Βακαλόπουλος & Μαραβελάκης, 1993, σελ. 47). Το Ρύσιο της Μικράς Ασίας ήταν η πατρίδα του φιλόσοφου Διαμαντή του Ρυσίου, προπάππου του Αδαμάντιου Κοραή.


Η παραλιακή λεωφόρος το 1935 με τις Επαύλεις.
Πηγή: Έκδοση του Δήμου Καλαμαριάς «Το Ρύσιον των Αλιέων».

Στην περιοχή λοιπόν των μικρασιατών προσφύγων, δέσποζε η συνοικία των Επαύλεων, μεταξύ των οποίων βρισκόταν και η οικία της οικογένειας Μπακιρτζή, του κατοπινού συνταγματάρχη του ΕΛΑΣ, η οποία δυστυχώς έχει κατεδαφιστεί.


ΕΠΑΥΛΙΣ ΒΑΡΣΑΜΗ

Είναι η παλαιότερη σωζόμενη έπαυλη. Χτίστηκε μεταξύ 1925 και 1930 από τον αρχιτέκτονα Κ. Κόκκα για λογαριασμό του καπνέμπορα Αχιλλέα Βαρσαμή. Έως το 1941 ήταν η εξοχική κατοικία της οικογένειας.
Το 1941 επιτάχθηκε από του Γερμανούς και λειτούργησε ως αναρρωτήριο. Το 1945 πέρασε στα χέρια των Άγγλων συνεχίζοντας να λειτουργεί ως αναρρωτήριο. Το 1947 γίνεται ιδιοκτησία του Ελληνικού Στρατού και νοικιάζεται σε λυρικό καλλιτέχνη. Από το 1957 έως 1963 ήταν ακατοίκητο.
Το 1963 επισκευάζεται υπό την επίβλεψη του αρχιτέκτονα Ιωαννίδη και στεγάζει την γεροντολογική κλινική Αγία Τριάδα. Το 1984 εγκαταλείπεται και πάλι. Το 1988 αποκαθίσταται. Λειτούργησε το μπαρ Ακταίον και σήμερα είναι ακατοίκητο, ψάχνοντας ενοικιαστή.


ΕΠΑΥΛΙΣ ΠΑΝΕΤΣΟΥ – ΚΑΛΙΤΣΗ
 
Χτίστηκε γύρω στα 1930, σε σχέδια Ρώσου αρχιτέκτονα αγνώστων λοιπών στοιχείων, υπήρξε η εξοχική κατοικία του πλούσιου εμπόρου Πανέτσου. Το ιδιοκτησιακό καθεστώς της βίλλας είναι αρκετά πιο απλό από αυτό της Έπαυλης Βαρσαμή, καθώς ανήκει ακόμα στην αρχική οικογένεια.
Είναι μια πολύ όμορφη κατασκευή, με πυργοειδή απόληξη που τονίζει την κατακόρυφο διεύθυνση και κόκκινο διακοσμητικό τούβλο που παραπέμπει σε νέο-βυζαντινό ύφος.



Ένα από τα αρχικά σχέδια του Ρώσου αρχιτέκτονα
Πηγή: Έκδοση του Δήμου Καλαμαριάς «Το Ρύσιον των Αλιέων».

Εδώ και τουλάχιστον δύο δεκαετίες στεγάζει αδιαλείπτως το καλόγουστο μπαρ Aperrito.


ΕΠΑΥΛΙΣ ΚΑΡΑΝΙΚΟΛΑ
 
Χτίστηκε το 1930 σε σχέδιο του αρχιτέκτονα Μεταξά. Ο αρχικός ιδιοκτήτης Ιωάννης Καρανικόλας ήταν γλύπτης, απόφοιτος της Σχολής Καλών Τεχνών της Αθήνας. Το όμορφο γλυπτό που αναπαριστά ένα ελάφι στην αυλή του κτηρίου είναι δικό του έργο.
Για πολλά χρόνια στέγαζε στον πρώτο όροφο το ΠΙΚΠΑ Καλαμαριάς.


ΕΠΑΥΛΙΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΥΛΑΚΗ – ΜΕΛΕΤΙΟΥ
 
Χτίστηκε το 1930 σε σχέδια αγνώστου. Ένα όμορφο κτήριο που ανήκει στην τυπολογική κατηγορία των «πύργων – επαύλεων» που, δυστυχώς, εδώ και πολλές δεκαετίες είναι εγκαταλειμμένο. Στο λεύκωμα του Δήμου Καλαμαριάς περιγράφεται ως «σπάνιο δείγμα αρχιτεκτονικής».



Ο «πύργος – έπαυλη» όπως απεικονίζεται σε σύγχρονη φωτογραφία
της έκδοσης «Το Ρύσιον των Αλιέων» (1994)

ΕΠΑΥΛΙΣ ΖΑΧΑΡΑΚΗ
 
Τριώροφη διπλοκατοικία που οικοδομήθηκε στα 1931-32 από τον πολιτικό μηχανικό Θ. Μπουρμπούλη για λογαριασμό του ιατρού Ζαχαράκη. Δεσπόζει στην οδό Αδαμαντίου Κοραή, ανάμεσα στις επαύλεις Καρανικόλα και Γωγουσόπουλου, με τις περίτεχνες διακοσμήσεις και τα ξύλινα φουρούσια και με το κεντρικό κλίτος να προεξέχει περήφανα προς το πάρκο Πενόπουλου. Είναι ιδιωτική κατοικία και μάλιστα υπό ανακαίνιση.

ΕΠΑΥΛΙΣ ΓΩΓΟΥΣΟΠΟΥΛΟΥ
 
Ως έτος ανέγερσης αναφέρεται το 1934. Πρώτος ιδιοκτήτης ήταν ο ιατρός Γεώργιος Γωγουσόπουλος. Δεν αναφέρεται όνομα αρχιτέκτονα, ωστόσο η ομοιότητα του πύργου του κλιμακοστασίου με αυτόν της Έπαυλης Καρανικόλα μας κάνει να εικάζουμε ότι είχαν τον ίδιο αρχιτέκτονα (Μεταξάς). Ένα ακόμη στοιχείο συνδέει τις δύο επαύλεις. Τα διακοσμητικά σχέδια και τα γύψινα φουρούσια είναι έργα του γλύπτη Καρανικόλα.



Το 1938 πέρασε στην ιδιοκτησία του ξυλέμπορου Μενέλαου Διαμαντή, οποίος την ίδια χρονιά το πούλησε στον καθηγητή πανεπιστημίου Κάρολο Αλεξανδρίδη. Το 1964 αγοράστηκε από τον έμπορο Παναγιώτη Πολιτόπουλο και το 1985 από τον καθηγητή Χρυσόστομο Αξιόπουλο. Το 1994 είναι η κατοικία του Γερμανού Προξένου, ενώ σήμερα στεγάζει τη Μοντεσσοριανή Σχολή.



Βιβλιογραφία
Ανδρεάδου, Τ., & Νομικός, Μ. (Επιμ.) (1994). Το Ρύσιον των Αλιέων: Αρετσού Καλαμαριάς Περιοχή των Επαύλεων. Δήμος Καλαμαριάς.
Βακαλόπουλος, Α., & Μαραβελάκης, Μ. (1993). Οι προσφυγικές εγκαταστάσεις στην περιοχή της Θεσσαλονίκης. Θεσσαλονίκη: Βανιας.

 

DMC Firewall is a Joomla Security extension!